Spółdzielnie energetyczne – co to jest? Korzyści i zasady działania

Spółdzielnia energetyczna to spółdzielnia, której przedmiotem działalności jest wytwarzanie energii elektrycznej, ciepła lub biogazu w instalacjach odnawialnych źródeł energii, obrót nimi i ich magazynowanie – wyłącznie na rzecz spółdzielni i jej członków. Członkowie rozliczają zużycie energii wspólnie, dzięki czemu płacą mniej za prąd niż poza spółdzielnią.

W skrócie

• Podstawa prawna: art. 2 pkt 33a oraz art. 38c–38f ustawy o odnawialnych źródłach energii.
• Członkami mogą być jednostki samorządu terytorialnego, przedsiębiorcy, rolnicy i osoby prywatne – łącznie do 1000 podmiotów.
• Energia wytworzona i zużyta w ramach spółdzielni jest zwolniona z opłaty OZE, opłaty mocowej i opłaty kogeneracyjnej, a przy mocy do 1 MW także z podatku akcyzowego.
• Nadwyżki trafiają do sieci i wracają do członków w stosunku 1:0,6 w ciągu kolejnych 12 miesięcy.
• W wykazie KOWR figuruje 656 spółdzielni (marzec 2026).

Spółdzielnie energetyczne – co to jest?

Spółdzielnia energetyczna to spółdzielnia w rozumieniu przepisów Prawa spółdzielczego albo spółdzielnia rolników, której przedmiotem działalności jest wytwarzanie energii elektrycznej, biogazu, biogazu rolniczego, biometanu lub ciepła w instalacjach odnawialnych źródeł energii, obrót nimi lub ich magazynowanie. Definicję zawiera art. 2 pkt 33a ustawy o odnawialnych źródłach energii.

Ważne jest zastrzeżenie z definicji: działalność prowadzona jest wyłącznie na rzecz spółdzielni i jej członków. Wytwórca należący do spółdzielni nie sprzedaje energii na zewnątrz – oddaje ją do wspólnej puli, z której korzystają pozostali członkowie.

Spółdzielnię energetyczną należy nazwać hubem rozliczeniowym pomiędzy członkami-wytwórcami energii a jej odbiorcami, będącymi członkami tej spółdzielni.

Witold Chmarzyński, radca prawny specjalizujący się w prawie odnawialnych źródeł energii, w opracowaniu dla Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości (sierpień 2025)

W praktyce spółdzielnia nie jest więc kolejnym sprzedawcą prądu. Jest formą rozliczeń, która pozwala grupie odbiorców z jednego terenu korzystać z lokalnej farmy PV, biogazowni czy instalacji na dachu zakładu tak, jakby produkowali energię na własne potrzeby.

Na czym polega spółdzielnia energetyczna w praktyce?

Rozliczenie opiera się na bilansowaniu godzinowym. Jeżeli w danej godzinie członek-wytwórca wyprodukuje energię, a w tej samej godzinie inny członek ją zużyje, przyjmuje się, że odbiorca zużył energię z instalacji OZE spółdzielni. Ta energia nie jest obciążona większością opłat doliczanych do prądu kupowanego od sprzedawcy.

Przykład z rozliczeń: instalacja fotowoltaiczna członka A o mocy 200 kW wytwarza między godziną 12 a 13 sto kWh. W tym samym czasie zakład produkcyjny członka B pobiera 40 kWh, a warsztat członka C – 30 kWh. Siedemdziesiąt kWh rozlicza się wewnątrz spółdzielni. Pozostałe 30 kWh trafia do sieci.

Nadwyżka nie przepada. Sprzedawca zobowiązany rozlicza energię wprowadzoną do sieci wobec pobranej w stosunku 1 do 0,6 – z każdej oddanej kilowatogodziny członkowie odbierają 0,6 kWh w ciągu kolejnych 12 miesięcy. To odpowiednik wirtualnego magazynu energii, bez kosztu baterii.

Jakie warunki musi spełnić spółdzielnia energetyczna?

Spółdzielnia energetyczna musi działać na obszarze najwyżej trzech sąsiadujących gmin wiejskich lub miejsko-wiejskich, w sieci jednego operatora, dysponować instalacjami o mocy do 10 MW, pokrywać co najmniej 70% zapotrzebowania swoich członków i uzyskać wpis do wykazu KOWR. Warunki wynikają z art. 38c i art. 38e ustawy o odnawialnych źródłach energii.

Próg pokrycia potrzeb własnych zmienił się z początkiem 2026 roku. Spółdzielnie, które złożyły wniosek o wpis do wykazu do 31 grudnia 2025 roku, mogły wykazać pokrycie na poziomie 40% i zachowują ten poziom w kolejnych latach. Nowe podmioty muszą wykazać 70%.

Ustawa z 9 października 2025 roku znosi ograniczenie do gmin wiejskich i miejsko-wiejskich, dopuszczając spółdzielnie w gminach miejskich. Przepis zacznie obowiązywać dopiero po pozytywnej decyzji Komisji Europejskiej w sprawie zgodności pomocy publicznej z rynkiem wewnętrznym. Do tego czasu obowiązuje dotychczasowy zakres terytorialny.

Jakie korzyści finansowe daje spółdzielnia energetyczna?

Korzyści biorą się z opłat, których członkowie nie ponoszą. Od energii wytworzonej w instalacjach OZE spółdzielni i zużytej przez jej odbiorców, w tym energii rozliczonej w ramach opustu, nie nalicza się:

• Opłaty OZE (art. 95 ust. 1 ustawy o odnawialnych źródłach energii).
• Opłaty mocowej w rozumieniu przepisów ustawy o rynku mocy.
• Opłaty kogeneracyjnej.
• Podatku akcyzowego – pod warunkiem, że łączna moc zainstalowana wszystkich instalacji spółdzielni nie przekracza 1 MW.

Ograniczone są też zmienne opłaty dystrybucyjne: nalicza się je wyłącznie od nadwyżki energii wprowadzonej do sieci wobec pobranej, a nie od całego wolumenu każdego punktu poboru osobno. Spółdzielnie o łącznej mocy do 400 kW mają bilansowanie zapewnione przez sprzedawcę zobowiązanego na jego koszt.

Do tego dochodzi swoboda w kształtowaniu cen wewnątrz spółdzielni. Cenę energii dla członków ustala się w umowach wewnętrznych – można ją zamrozić na dłuższy okres, niezależnie od wahań na rynku hurtowym. Dla firmy planującej budżet i dla gminy planującej wydatki na oświetlenie czy szkoły to przewidywalność, której nie daje umowa kompleksowa ze sprzedawcą.

Ile realnie można zaoszczędzić i od czego zależą niższe koszty?

Skala oszczędności zależy od tego, jak dobrze produkcja spotyka się ze zużyciem w czasie – nie od samego faktu założenia spółdzielni. Energa porównała w maju 2026 roku rozliczenia dwóch spółdzielni ze swojego terenu.

Różnica jest czterdziestokrotna przy tej samej formie prawnej. Druga spółdzielnia produkowała mniej energii, miała mniej członków i słabiej bilansowała produkcję ze zużyciem, więc opłaty w poszczególnych miesiącach nie schodziły do zera.

Z danych rozliczeniowych wynikają trzy warunki, od których zależą realne korzyści finansowe:

• Pokrycie zapotrzebowania własną produkcją. Im większa część zużycia członków pochodzi z instalacji OZE spółdzielni, tym mniej energii trzeba dokupić od sprzedawcy po jego stawkach. Ustawowe 70% to minimum, nie cel.
• Dopasowanie profili. Zakład pracujący na trzy zmiany, chłodnia i oczyszczalnia ścieków zużywają energię wtedy, gdy farma PV ją produkuje. Biuro czynne od 8 do 16 – tylko częściowo.
• Struktura członków. Większe efekty osiągają spółdzielnie z większą liczbą odbiorców w taryfach C1, C2 i B, czyli z realnym poborem w godzinach produkcji czystej energii.

Statystyki rynku pokazują, ile miejsca zostało do wykorzystania. W wykazie KOWR figurowało w marcu 2026 roku 656 spółdzielni dysponujących 2623 źródłami OZE o łącznej mocy około 376 MW. Średnia moc przypadająca na jedną spółdzielnię wynosi więc około 0,57 MW – przy ustawowym limicie 10 MW. W Krajowym Rejestrze Sądowym zarejestrowanych jest 905 spółdzielni energetycznych, co oznacza, że co czwarta nie ma wpisu w wykazie KOWR i nie prowadzi obrotu energią (dane: Polskie Spółdzielnie Energetyczne, kwiecień 2026).

Wniosek dla samorządu i firmy jest prosty: wpis do wykazu nie jest równoznaczny z oszczędnością i niezależnością energetyczną. Oszczędność zaczyna się od analizy profili zużycia i doboru mocy instalacji.

Spółdzielnia energetyczna a klaster energii – czym się różnią?

Spółdzielnia energetyczna to podmiot z osobowością prawną, wpisany do wykazu KOWR, rozliczający nadwyżki w systemie opustu 1:0,6. Klaster energii to cywilnoprawne porozumienie, rejestrowane przez Prezesa URE, o szerszym zasięgu terytorialnym i elastycznych zasadach rozliczeń. Obie formy służą lokalnej produkcji i konsumpcji energii, ale różnią się konstrukcją prawną.

Spółdzielnia daje mocniejszy mechanizm rozliczeń, klaster – większą swobodę w doborze uczestników i zasad. Wybór zależy od tego, kto ma wejść w skład grupy i jak rozłożone jest zużycie. Szczegóły na stronie spółdzielnie energetyczne.

Kto może zostać członkiem spółdzielni energetycznej?

Do spółdzielni energetycznej mogą przystąpić jednostki samorządu terytorialnego, przedsiębiorcy, rolnicy, spółdzielnie rolników oraz osoby prywatne z terenu jej działania. Warunkiem jest przyłączenie punktu poboru do sieci tego samego operatora systemu dystrybucyjnego.

Najczęstsze konfiguracje w Polsce:

• Gmina i jej jednostki – urząd, szkoły, oczyszczalnia ścieków, oświetlenie uliczne, spółka komunalna. Stały pobór przez cały rok, budżet wrażliwy na wzrosty cen.
• Firmy z terenu jednej gminy lub gmin sąsiadujących – zakłady produkcyjne, chłodnie, przetwórnie, gospodarstwa rolne z dużym poborem w ciągu dnia.
• Właściciel instalacji OZE – farma PV, biogazownia lub elektrownia wodna, która wnosi do spółdzielni moc wytwórczą.

Grupa musi być wystarczająco duża, aby produkcja członków-wytwórców pokryła co najmniej 70% zapotrzebowania wszystkich członków w skali roku.

Jak założyć spółdzielnię energetyczną krok po kroku?

Założenie spółdzielni energetycznej jest dwuetapowe: najpierw powstaje spółdzielnia jako podmiot prawny wpisany do KRS, a dopiero potem uzyskuje status spółdzielni energetycznej przez wpis do wykazu KOWR. Dopiero drugi wpis otwiera dostęp do opustu i zwolnień z opłat. Cały proces obejmuje sześć kroków.

1. Analiza opłacalności. Zebranie profili zużycia przyszłych członków (dane 15-minutowe z faktur), oszacowanie mocy instalacji potrzebnej do pokrycia 70% zapotrzebowania i policzenie oszczędności na opłatach.
2. Zebranie członków i statut. Minimum 10 osób fizycznych albo 3 osoby prawne. Statut musi określać zasady rozliczeń między spółdzielnią a członkami – zarówno energii wytworzonej i zużytej, jak i dokupionej z sieci dystrybucyjnej elektroenergetycznej.
3. Rejestracja w KRS. Z chwilą wpisu spółdzielnia uzyskuje osobowość prawną.
4. Wniosek do KOWR. Wpis do wykazu spółdzielni energetycznych. Dopiero on otwiera dostęp do opustu i zwolnień z opłat.
5. Umowa kompleksowa i liczniki. Sprzedawca energii ma 90 dni na przedstawienie oferty umowy kompleksowej obejmującej spółdzielnię i jej członków. Operator sieci montuje liczniki zdalnego odczytu w terminie do 4 miesięcy od złożenia wniosku.
6. Budowa instalacji OZE i uruchomienie rozliczeń.

Najwięcej czasu zajmuje etap pierwszy i szósty. Zebranie dokumentów jest formalnością wobec doboru mocy, który przesądza o tym, ile spółdzielnia będzie oszczędzać.

Spółdzielnie energetyczne a bezpieczeństwo energetyczne gminy

Lokalna produkcja zmienia sytuację gminy w trzech wymiarach. Po pierwsze, część zapotrzebowania pokrywa energia wytworzona na miejscu, co ogranicza wpływ podwyżek cen hurtowych na budżet. Po drugie, inwestycja w OZE zostaje w regionie – zwiększa zapotrzebowanie na lokalne usługi i pracę. Po trzecie, tańsza energia dla mieszkańców i instytucji ogranicza ubóstwo energetyczne, co wpisuje się w ustawowe zadania gminy.

Wzrost liczby spółdzielni potwierdza, że model się przyjął. W latach 2021–2024 w wykazie KOWR znalazły się łącznie 53 spółdzielnie. W samym 2025 roku przybyło ich 340, a do połowy marca 2026 – kolejnych 147 (dane: Polskie Spółdzielnie Energetyczne, kwiecień 2026).

Najczęściej zadawane pytania

Sprawdź potencjał lokalnej energii

PAGRA planuje, finansuje i wdraża instalacje fotowoltaiczne z magazynami energii dla gmin, firm i instytucji tworzących spółdzielnie energetyczne. Prowadzimy analizę profili zużycia, dobór mocy instalacji, sprawy prawno-formalne związane z powołaniem spółdzielni oraz rozliczenia odbiorców końcowych.

Zamów bezpłatną konsultację. Określimy potencjalnych uczestników i skalę zużycia energii, dobierzemy model współpracy i wstępnie policzymy moc instalacji oraz prognozę oszczędności.

Źródła

• Ustawa z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii (Dz.U. z 2026 r. poz. 68 t.j.): art. 38c – obszar działania, art. 38e – warunki, art. 38f – wykaz spółdzielni.
• Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa – wykaz spółdzielni energetycznych.
• Energa-Operator, Spółdzielnie energetyczne: rachunki mogą spaść nawet o połowę, 19 maja 2026.
• Polskie Spółdzielnie Energetyczne, Bariera 600 spółdzielni energetycznych w wykazie KOWR przekroczona, kwiecień 2026.
• Gramwzielone.pl, Nowe przepisy dla spółdzielni energetycznych. Co zmienia się w 2026, luty 2026.
• W. Chmarzyński, Z. Rosnowska, Spółdzielnie energetyczne w Polsce, PARP, sierpień 2025.
• P. Zajkowski, Spółdzielnia energetyczna teraz także w gminach miejskich, AT LAW, październik 2025.